İslahiye ilçesinin yaklaşık 10 kilometre kuzeyinde bulunan Zincirli köyündeki höyük, adını hem yerleşimden hem de üzerinde bulunduğu yükseltiden alıyor. Antik kentin Asur kaynaklarında Sam’al, Aramca kaynaklarda ise Bit Gabbar olarak adlandırıldığı biliniyor.
Geç Hitit Krallığının Merkezi Oldu
Hitit İmparatorluğu’nun MÖ 12. yüzyılın başlarında yıkılmasının ardından bölgede kurulan Geç Hitit krallıklarından birinin merkezi olan Sam’al, MÖ 920 dolaylarında Aramilerin hakimiyetine girdi.
Kent, ilerleyen dönemde Asur İmparatorluğu ile yakın ilişkiler kurdu. MÖ 743 yılında Asur’a bağlı bir devlet haline gelen Sam’al, MÖ 725’te ise Asur topraklarına katıldı.
Kentte yaşayanların önemli bir bölümünün Arami kökenli olduğu, kralların isimlerinde ise Hitit-Luvi ve Arami kültürlerinin izlerinin bulunduğu yazıtlardan anlaşılıyor.
İlk Kazılar 19. Yüzyılda Başladı
Zincirli Höyük’teki ilk önemli arkeolojik çalışmalar 1883 yılında başladı. Osman Hamdi Bey’in bölgede çok sayıda kabartmalı taş levha bulması, alandaki arkeolojik araştırmaların önünü açtı.
1888-1902 yılları arasında Alman araştırmacılar Karl Humann, Robert Koldewey ve Felix von Luschan tarafından sürdürülen kazılarda antik kentin sarayları, akropolisi ve dış surları gün yüzüne çıkarıldı.
Araştırmalar sonucunda kentin ilk kez yaklaşık MÖ 1300 yıllarında surlarla çevrildiği belirlendi. Merkezdeki yükselti üzerinde bir kale bulunduğu, kalenin içerisinde ise bir saray yapısının yer aldığı tespit edildi. MÖ 10. ve 9. yüzyıllarda kente iki yeni sarayın daha eklendiği ortaya çıkarıldı.
Savunma Yapısıyla Dikkat Çekiyor
Zincirli Höyük’ün öne çıkan özelliklerinden biri de güçlü savunma sistemi olarak biliniyor.
Kent çevresini kuşatan çember şeklindeki surların MÖ 7. yüzyılda ikinci bir duvarla güçlendirildiği belirtiliyor. Yaklaşık 7 metre aralıkla oluşturulan iki sur hattından meydana gelen savunma sistemi, kentin askeri açıdan önemini ortaya koyuyor.
Sur duvarları belirli aralıklarla inşa edilen kulelerle desteklenirken, yapı kompleksi döneminin önemli savunma merkezlerinden birine işaret ediyor.
Kabartmalar Geçmişe Işık Tutuyor
Sam’al’de MÖ 9. ve 8. yüzyıllarda hüküm süren krallar arasında Kilamuwa ve Bar-Rakib dönemleri öne çıkıyor.
Bu dönemlerde kentte çeşitli bayındırlık çalışmalarının gerçekleştirildiği, saray yapılarında ise Arami sanatının etkisinin belirgin hale geldiği görülüyor.
Kazılarda bulunan kabartmalar ve ortostatlar, Geç Hitit sanatının önemli örnekleri arasında değerlendiriliyor. Saray ve dini yaşam hakkında bilgiler sunan eserlerde kralların yanı sıra savaşçılar, müzisyenler, törenler, ziyafetler ve çeşitli hayvan figürleri yer alıyor.
Kral Kilamuwa döneminden kalan bazı önemli bazalt eserler ise günümüzde Almanya’daki Berlin müzelerinde sergileniyor.
Kazılarda Çok Sayıda Eser Ortaya Çıkarıldı
Zincirli Höyük’te gerçekleştirilen arkeolojik çalışmalar sırasında heykel, stel, ortostat ve kabartmaların da aralarında bulunduğu çok sayıda eser gün ışığına çıkarıldı.
Eserlerde savaş arabaları, savaşçılar, tanrılar, atlılar, boğalar ve dönemin sanat anlayışını yansıtan farklı figürler bulunuyor. Özellikle MÖ 9. ve 7. yüzyıllar arasına tarihlendirilen kabartmalar, Geç Hitit sanatının gelişimini ortaya koyması açısından önem taşıyor.
Antik Alan İçin Köyün Taşınması Gündemde
Günümüzde antik kentin eski kazı alanlarının dışında fazla sayıda kalıntı görülmezken, höyüğün önemli bir bölümü modern Zincirli köyünün yerleşim alanı içerisinde bulunuyor.
Arkeolojik alanın daha kapsamlı araştırılabilmesi ve mevcut kalıntıların korunabilmesi amacıyla köyün höyük alanının dışındaki başka bir bölgeye taşınmasına yönelik kamulaştırma çalışmalarının planlandığı belirtiliyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile ABD’deki Chicago Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. David Schloen başkanlığındaki ekiplerin yürüttüğü arkeolojik çalışmalar Zincirli Höyük’te devam ediyor.
Binlerce yıllık geçmişinde Hitit, Arami ve Asur kültürlerinin izlerini barındıran Zincirli Höyük, Gaziantep’in arkeolojik mirasının yanı sıra Anadolu ve Yakın Doğu tarihindeki önemini ortaya koyan merkezlerden biri olmayı sürdürüyor.
